پاسخ : همان است كه در امر دوم گذشت كه نيمه‌شب ، وقت نماز صبح و امساك است . دوم : مدّتى از فصل بهار و تابستان هميشه روز است و شب ندارند ( يا شب است و روز ندارند ) ؛ يعنى آفتاب ، مقدار اندكى بالاى افق در گردش است ، جز اين در نقطهء شمال قدرى از قرص خورشيد زير افق مىرود ، و پس از آن ظاهر مىشود ، و بعد از آن ديگر غروب ندارد ، و هرچه عرض شهرها زيادتر باشد ، مدّت روز زيادتر مىشود ، ولى ارتفاع آفتاب در نقطهء جنوبى زيادتر ، و در نقطهء زوال شمالى كم‌تر و به افق نزديك‌تر است . در اين آفاق ، اوقات نماز بدين‌گونه است : وقت نماز ظهر و عصر وقت زوال جنوبى است كه در اصطلاح ساعت 12 ظهر است : زيرا وقت زوال ( ظهر شرعى ) همان دلوك شمس است ( كه آفتاب به نهايت درجه ارتفاع رسيده است ، و وقت نماز مغرب و عشاء پيش از زوال شمالى ( يعنى رسيدن آفتاب به نقطهء شمال كه غايت انخفاض و به افق نزديك است ) و قبل از ساعت 12 شب است ، به‌اندازه‌اى كه مكلّف نماز مغرب و عشاء را به اندازهء متعارف انجام دهد ؛ زيرا مراد از غسق اللّيل در آيهء أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ « 1 » ؛ زوال شمالى ( - خط نصف الليل ) است ، به‌علاوه در وقت زوال شمالى چون تاريكى نسبى موجود است ، به حكم قواعد اصول فقه « استصحاب » بقاى آن هم ممكن است . امّا وقت امساك : چون در روزه شرط است امساك در روز تا اوّل شب باشد أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ و در افطار شرط است تا اوّل سپيده باشد . . . وَ كُلُوا

--> ( 1 ) . سورهء اسرى ( 17 ) ، آيهء 78 .